Literatuur als proeftuin van de toekomst

De vijfde roman van Anja Sicking, De Visionair, speelt zich deels in de toekomst af. Als Roemer mee mag doen met een roboticaproject op school, krijgt hij het plan een digitale bril te ontwerpen waarmee hij de emoties van anderen kan lezen. Zijn eigen vermogen om de expressie van mensen te duiden is beperkt, hij leeft vooral in zijn hoofd en fantasiewereld. Hij gelooft in de onbegrensde mogelijkheden van technologie en denkt dat we alles moeten kunnen meten en weten. Als hij verliefd wordt, slaan zijn opvattingen over de meetbare mens aan het wankelen. Jaren later, terwijl Roemer een belangrijke bijdrage levert aan een door technologie beheerste wereld, bloeit zijn verliefdheid weer op. Kan de mens wel grip krijgen op zichzelf en de ander?

In De visionair onderzoekt Anja Sicking de ethische dilemma's die voortkomen uit onze steeds grotere afhankelijkheid van kunstmatige intelligentie. In een sensitieve stijl, met mededogen voor haar personages, weet ze de lezer mee te voeren in een wereld waarin techreuzen de macht grijpen.

Wat onderscheidt mensen van kunstmatige intelligentie. Zijn mensen en algoritmes niet allebei een samenraapsel van data? De exacte wetenschap beweert dat de mens 100% te analyseren valt, maar weten, is niet hetzelfde als begrijpen. De cijfers en data waartoe we te reduceren zijn, raken niet aan enige diepere levensvreugde of het ervaren van zin, zoals wel het verhaal dat te bieden heeft, ofwel de verbeeldingskracht en het creatieve woord. Toch lijken ook robotauteurs in het boek van Anja Sicking prachtige verhalen te kunnen vertellen.

Anja Sicking heeft veel research verricht en werk gelezen van schrijvers die haar zijn voorgegaan. Die net als zij in hun verbeelding de grenzen van hun tijd over zijn gegaan, zoals George Orwell met 1984 en Margaret Atwood met The Handmaid’s Tale. Ze ziet de literatuur als een proeftuin van de toekomst. De invloed van science fiction neemt toe en de wisselwerking tussen fictie en wetenschap zorgt voor nieuwe ideeën. Het internet bestond al in films en literatuur voordat het werkelijkheid werd. Zo schrijft ze dat ze toch schrok toen de bril met ingebouwde camera in Nederland verkocht ging worden. “Meta kan ons nu ook offline volgen. Op straat. Of in een café waar mensen er na een paar glazen van alles uitflappen. Laat ik het risico van deze brillen in Zuckerbergs eigen, altijd weer enthousiaste woorden weergeven: ‘Smart glasses zijn bij uitstek geschikt voor AI-assistenten die met u meekijken en –luisteren. In de VS werd deze nieuwe Meta-Ray-Ban-bril al in 2024 geïntroduceerd. Daar zijn ook de privacy-voorwaarden al een keer geüdated. Bright.nl schrijft dat de AI functie met camera nu altijd aan staat, tenzij je de ‘Hey Meta’- stembesturing helemaal uitschakelt. Ten tweede kunnen gebruikers niet meer kiezen of hun stemopnames worden opgeslagen in de cloud. Gesproken commando’s worden voortaan altijd opgeslagen en ze worden gebruikt om AI-modellen te trainen.’ O ja, het volgende model van deze bril komt met een neurale polsband, zo kondigde Zuckerberg inmiddels aan. Je stuurt dan berichten door wat met je hand te zwaaien. De polsband meet de electrische activiteit in je pols. Zo kruipt BigTech je lichaam in. En dat voor 820 euro.”

Anja Sicking is niet de enige die zich afvraagt wat het geleidelijk overdragen van onze emotionele en cognitieve vermogens aan techbedrijven betekent voor ons mens-zijn. ‘De techbazen in Silicon Valley dringen met hun grote taalmodellen steeds dieper het menselijk brein binnen. Sommigen van hen, zoals Sam Altman, willen zelfs een kunstmatig brein voor de wereld bouwen, waar wij onze eigen hersenen dan op aan kunnen sluiten.’ 

Anja Sicking debuteerde in 2000 met Het Keuriskwartet, waarvoor ze de Geertjan Lubberhuizenprijs ontving. Haar tweede roman, De stomme zonde, is vertaald in het Duits, Engels en Turks. Ze is redacteur van het literaire tijdschrift Tirade en geeft les op de Schrijversvakschool Amsterdam. Ze schreef meerdere essays over ‘de schrijfrobot’, onder andere in Trouw en trad op in Waag for the Future in een programma over ‘De verbeelding van de toekomst’. 

We nodigen iedereen van harte uit.

Literaire Salon

• Zondag 22 november 2026
• Buurthuis De Coenen, Joh. M. Coenenstraat 4, Amsterdam Zuid.
• Start programma 15:00, zaal open 14:30
• Muzikale bijdrage door Nicolaas Elsthout
• Kosten: € 10,00 inclusief koffie en thee.
• Kaarten verkrijgbaar via de ticketshop >>

Je kunt de literaire salon ook bijwonen als je de besproken boeken niet hebt gelezen. De boeken zijn na afloop te koop en kunnen door de schrijver worden gesigneerd.